Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή κατά την εγκυμοσύνη και τη λοχεία.

Η περίοδος της εγκυμοσύνης και της λοχείας είναι από τη φύση της μια εποχή αυξημένης ευαλωτότητας, καθώς είναι γεμάτη αλλαγές, προσδοκίες και έντονα συναισθήματα. Για πολλές γυναίκες, αυτό το στάδιο συνοδεύεται από φυσιολογικό άγχος.

Για κάποιες όμως, το άγχος μπορεί να γίνει επίμονο, να συνοδεύεται από παρείσακτες σκέψεις που επαναλαμβάνονται χωρίς έλεγχο, και να συνοδεύεται από πράξεις ή τελετουργίες που μοιάζουν αναγκαίες για να «προλάβουν το κακό». Τότε μπορεί να μιλάμε για Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή (ΙΨΔ).

Πώς εκδηλώνονται οι ιδεοληψίες στην εγκυμοσύνη και μετά τον τοκετό;

Η ΙΨΔ μπορεί να ξεκινήσει κατά την εγκυμοσύνη ή να εμφανιστεί μετά τον τοκετό.

Οι ιδεοληψίες (παρείσακτες σκέψεις, εμμονές) έχουν συχνά περιεχόμενο που αφορά το μωρό: φόβους ότι μπορεί να αρρωστήσει, να πάθει κάτι κακό ή ότι η μητέρα μπορεί άθελά της να το τραυματίσει, να το μολύνει. Οι σκέψεις αυτές είναι ακούσιες και τρομακτικές,  όχι επιθυμίες, αλλά φόβοι που βασανίζουν.

Παράδειγμα άλλων σκέψεων μπορεί να είναι: 

• «Κι αν κάνω κατά λάθος κακό στο μωρό μου;»
• «Μήπως πέσει ή του συμβεί κάτι ενώ το κρατάω;»
• «Αν δεν το ελέγξω συνέχεια, μπορεί να σταματήσει να αναπνέει.»
• «Μήπως είμαι κακή μητέρα που μου έρχονται τέτοιες σκέψεις;»
• «Αν δεν το προστατεύσω αρκετά, θα φταίω εγώ αν πάθει κάτι.»
• «Αν χάσω τον έλεγχο και κάνω κάτι τρομερό;»

Έρευνες δείχνουν ότι έως και 65% των νέων γονιών αναφέρουν κάποιου είδους παρείσακτων σκέψεων μετά τη γέννηση του παιδιού τους.

Για τους περισσότερους, αυτές οι σκέψεις είναι περαστικές και δεν επηρεάζουν τη λειτουργικότητά τους. Όμως, σε κάποιες περιπτώσεις, όταν οι σκέψεις γίνονται επαναλαμβανόμενες, τρομακτικές και συνοδεύονται από καταναγκασμούς ή αποφυγή, μπορεί να υποδηλώνουν την έναρξη μιας ΙΨΔ.

Πώς εκδηλώνονται οι καταναγκασμοί στην περιγεννητική περίοδο;

Ως απάντηση σε αυτές τις σκέψεις, μια μητέρα μπορεί να προβαίνει σε καταναγκασμούς για να μειώσει την αγωνία.

Οι καταναγκασμοί συνήθως παίρνουν δύο μορφές:

1. Τελετουργίες καθαρισμού και απολύμανσης, όπως το συνεχές πλύσιμο των χεριών ή ο εξονυχιστικός καθαρισμός και η αποστείρωση του εξοπλισμού του μωρού.
2. Τελετουργίες ελέγχου ή τακτοποίησης, όπως ο επαναλαμβανόμενος έλεγχος αν το βρέφος αναπνέει ή αν κοιμάται «όπως πρέπει».

Ο έλεγχος είναι μια συχνή μορφή καταναγκασμού μετά τον τοκετό.

Σε πιο σοβαρές περιπτώσεις, οι εμμονές οδηγούν και σε αποφυγή:

• Μια μητέρα που φοβάται ότι θα της πέσει το μωρό από το παράθυρο μπορεί να αποφεύγει εντελώς να πλησιάσει παράθυρα.
• Μια άλλη που τρομάζει με εικόνες ότι θα τραυματίσει το παιδί με μαχαίρι, μπορεί να μην μπαίνει καν στην κουζίνα.

Αν και οι περισσότερες από αυτές τις συμπεριφορές δεν προκαλούν άμεση βλάβη στο παιδί, όταν γίνονται υπερβολικές μπορεί να οδηγήσουν σε κινδύνους ή παραμέληση για παράδειγμα, υπερβολικό καθάρισμα του μωρού με ακατάλληλα προϊόντα ή απομάκρυνση από αυτό λόγω φόβου.

Ακόμη κι όταν τα συμπτώματα είναι ηπιότερα, μπορούν να επηρεάσουν τη σχέση μητέρας–βρέφους. Η συνεχής ανησυχία και οι τελετουργίες μειώνουν τη συναισθηματική διαθεσιμότητα της μητέρας, δυσκολεύοντας τη σύνδεση και τη φυσική φροντίδα. Μακροπρόθεσμα, αυτό μπορεί να επηρεάσει το ταμπεραμέντο και τη συναισθηματική ρύθμιση του παιδιού, αυξάνοντας την ευαλωτότητά του σε ψυχικές δυσκολίες αργότερα στη ζωή.

Γιατί οι σκέψεις μοιάζουν τόσο απειλητικές;

Οι παρείσακτες σκέψεις βιώνονται ως πραγματικά επικίνδυνες, όχι απλώς ενοχλητικές.
Το άτομο δεν τις βλέπει σαν “περίεργες σκέψεις που περνούν”, αλλά σαν ένδειξη ότι κάτι κακό μπορεί να συμβεί. Οι σκέψεις αυτές έρχονται σε σύγκρουση με τις αξίες της γυναίκας και προκαλούν έντονη ενοχή, ντροπή και φόβο.

Όσο περισσότερο προσπαθεί να τις ελέγξει ή να τις αποφύγει, τόσο περισσότερο ενισχύονται. Δεν είναι ότι αυτές οι σκέψεις είναι πιο επικίνδυνες από άλλες, είναι ότι φαίνονται σημαντικές, και ο εγκέφαλος τις αντιμετωπίζει σαν απειλή που πρέπει να εξουδετερωθεί.

Αιτίες και παράγοντες κινδύνου

Η αιτία είναι πολυπαραγοντική. Δεν προκαλείται από μία μόνο αιτία, αλλά από τη συνύπαρξη βιολογικών, ψυχολογικών και περιβαλλοντικών παραγόντων:

• Ορμονικές και νευροχημικές αλλαγές (σεροτονίνη, οιστρογόνα, οξυτοκίνη).
• Αλλαγές στο σύστημα στρες και το ανοσοποιητικό.
• Προϋπάρχον ιστορικό άγχους ή ΙΨΔ.
• Κληρονομική ευαλωτότητα.
• Έντονη ευθύνη και φόβος αποτυχίας στη μητρότητα.
• Έλλειψη ύπνου, στήριξης ή ξεκούρασης μετά τον τοκετό.

Η διαταραχή δεν έχει καμία σχέση με “αδυναμία χαρακτήρα”· είναι μια ψυχική δυσκολία με σαφή βιοψυχολογική βάση που μπορεί να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά.

Ένα μήνυμα προς τις μητέρες

Οι σκέψεις βλάβης προς το βρέφος μπορεί να είναι έντονες, (να περιλαμβάνουν βίαιες ή σεξουαλικές εικόνες) και να προκαλούν ακραία ψυχική οδύνη στη μητέρα. Οι γυναίκες που τις βιώνουν συχνά διστάζουν να τις αποκαλύψουν σε κάποιον επαγγελματία υγείας, λόγω ντροπής ή φόβου παρεξήγησης.

Οι παρείσακτες σκέψεις δεν σημαίνουν ότι μια μητέρα είναι επικίνδυνη ή “ανίκανη”. Αντίθετα, προκύπτουν ακριβώς επειδή αγαπά βαθιά το παιδί της και φοβάται μήπως του κάνει κακό. Η αναζήτηση βοήθειας δεν είναι ένδειξη αδυναμίας, αλλά πράξη φροντίδας για τον εαυτό της και για το παιδί της.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία:

Andersson, L., Sundström-Poromaa, I., Bixo, M., Wulff, M., Bondestam, K., & Åström, M. (2003). Point prevalence of psychiatric disorders during the second trimester of pregnancy: A population-based study. American Journal of Obstetrics and Gynecology, 189(1), 148–154.

Challacombe, F. L., Salkovskis, P. M., Woolgar, M., Wilkinson, E. L., Read, J., & Acheson, R. (2016). Parenting and mother–infant interactions in the context of maternal postpartum obsessive–compulsive disorder: Effects of obsessional symptoms and mood. Infant Behavior and Development, 44, 11–20.

Forray, A., Focseneanu, M., Pittman, B., McDougle, C. J., & Epperson, C. N. (2010). Onset and exacerbation of obsessive–compulsive disorder in pregnancy and the postpartum period. Journal of Clinical Psychiatry, 71(8), 1061–1068.

Hudak, R., & Wisner, K. L. (2012). Diagnosis and treatment of postpartum obsessions and compulsions that involve infant harm. American Journal of Psychiatry, 169(4), 360–363.

Labad, J., Alonso, P., Segalàs, C., Real, E., & Menchón, J. M. (2011). Reproductive hormone sensitivity and obsessive–compulsive disorder: Are there differences in the genetic predisposition between symptom dimensions? Journal of Clinical Psychiatry, 72(3), 417–418.

Miller, E. S., Chu, C., Gollan, J., & Gossett, D. R. (2013). Obsessive–compulsive symptoms during the postpartum period: A prospective cohort. Journal of Reproductive Medicine, 58(3–4), 115–122.

Miller, M. L., & O’Hara, M. W. (2020). Obsessive–compulsive symptoms, intrusive thoughts and depressive symptoms: A longitudinal study examining relation to maternal responsiveness. Journal of Reproductive and Infant Psychology, 38(3), 226–242.

Russell, E. J., Fawcett, J. M., & Mazmanian, D. (2013). Risk of obsessive–compulsive disorder in pregnant and postpartum women: A meta-analysis. Journal of Clinical Psychiatry, 74(4), 377–385.

Speisman, B. B., Storch, E. A., & Abramowitz, J. S. (2011). Postpartum obsessive–compulsive disorder. Journal of Obstetric, Gynecologic & Neonatal Nursing, 40(6), 680–690.

Starcevic, V., Eslick, G. D., Viswasam, K., & Berle, D. (2020). Symptoms of obsessive–compulsive disorder during pregnancy and the postpartum period: A systematic review and meta-analysis. Psychiatric Quarterly, 91(4), 965–981.