Ψυχογενής Ορθορεξία: Όταν η υγιεινή διατροφή γίνεται εμμονή.

Τα τελευταία χρόνια, ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι στρέφονται σε αυτό που ονομάζεται “clean eating”, δηλαδή, μια διατροφή βασισμένη σε «καθαρές» τροφές, χωρίς επεξεργασία, πρόσθετα ή συντηρητικά. Η φιλοσοφία αυτή αντανακλά μια θετική επιθυμία για καλύτερη υγεία, περισσότερη ενέργεια και ευεξία.

Ωστόσο, όταν η ανάγκη για «καθαρή» διατροφή μετατρέπεται σε εμμονή, μπορεί να οδηγήσει σε μια κατάσταση γνωστή ως ψυχογενής ορθορεξία. Πρόκειται για μια διαταραχή που δεν αφορά την ποσότητα της τροφής, όπως στις περισσότερες διατροφικές διαταραχές, αλλά την ποιότητά της.

Από τη φροντίδα στην υπερβολή

Η ορθορεξία χαρακτηρίζεται από έντονη και άκαμπτη προσήλωση στην «υγιεινή» διατροφή. Το άτομο ενδιαφέρεται υπερβολικά για την καθαρότητα, την προέλευση και τον τρόπο παρασκευής των τροφών. Μπορεί να αποφεύγει ολόκληρες ομάδες τροφίμων, να περνά πολλές ώρες σχεδιάζοντας τα γεύματά του και να αισθάνεται ενοχές ή άγχος όταν «παρεκκλίνει» από τους κανόνες του.

Σταδιακά, η διατροφή χάνει τον φυσικό και απολαυστικό της χαρακτήρα και μετατρέπεται σε πηγή άγχους, ελέγχου και αυτοαξιολόγησης. Το άτομο μπορεί να απομονωθεί κοινωνικά, να αποφεύγει εξόδους, οικογενειακά τραπέζια ή ταξίδια, επειδή δεν μπορεί να ελέγξει το φαγητό που θα καταναλώσει.

Όταν η υγιεινή διατροφή γίνεται πηγή άγχους

Ένα άτομο με ορθορεξία μπορεί να προβληματίζεται έντονα για κάθε πτυχή της τροφής:

• αν τα προϊόντα έχουν ψεκαστεί με φυτοφάρμακα, 
• αν τα γαλακτοκομικά περιέχουν ορμόνες, 
• αν ο τρόπος μαγειρέματος καταστρέφει τα θρεπτικά συστατικά, 
• ακόμη και αν η συσκευασία «μολύνει» την τροφή. 

Αυτή η συνεχής ανησυχία γύρω από την καθαρότητα του φαγητού συχνά συνοδεύεται από ενοχές, φόβο ή δυσφορία, όταν κάτι δεν θεωρείται «αρκετά υγιεινό». Με τον καιρό, η ευεξία που αρχικά αναζητούσε το άτομο αντικαθίσταται από εξάντληση, ψυχική πίεση και απώλεια ευχαρίστησης γύρω από το φαγητό.

Η ψευδαίσθηση του ελέγχου και η ανάγκη για ταυτότητα

Για πολλούς ανθρώπους, η προσήλωση στην «καθαρή διατροφή» δεν είναι μόνο διατροφική επιλογή,  είναι κομμάτι της ταυτότητάς τους. Προσφέρει αίσθηση ελέγχου, συνέπειας, ακόμη και ανωτερότητας σε έναν κόσμο που συχνά προωθεί την τελειότητα και την αυτοπειθαρχία.

Η ένταξη σε διαδικτυακές κοινότητες ή ομάδες με κοινό προσανατολισμό μπορεί να ενισχύσει αυτή την ταύτιση: το φαγητό γίνεται τρόπος αυτοπροσδιορισμού και κοινωνικής αποδοχής. Όμως, η ανάγκη για έλεγχο μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε παγίδα, οδηγώντας σε απομόνωση και αυστηρότητα απέναντι στον εαυτό και τους άλλους.

Κοινωνικές και πολιτισμικές επιρροές

Η κουλτούρα γύρω από την «τέλεια» διατροφή και το «ιδανικό» σώμα ενισχύεται καθημερινά από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τη βιομηχανία ευεξίας.
Η προβολή συγκεκριμένων τροφών ως «καλών» και άλλων ως «κακών» δημιουργεί μια νοοτροπία «όλα ή τίποτα». Έτσι, η ισορροπημένη διατροφή μετατρέπεται σε ζήτημα ηθικής με «σωστές» και «λάθος» επιλογές.

Η κοινωνική πίεση να συμμορφωθεί κανείς με αυτά τα πρότυπα και ο φόβος της κριτικής ή της απόρριψης μπορούν να εντείνουν τις ορθορεξικές συμπεριφορές. Σε έναν κόσμο που εξυψώνει την «πειθαρχία», η ευελιξία και η αποδοχή μοιάζουν συχνά αδυναμία  όμως είναι ακριβώς το αντίθετο: αποτελούν προϋπόθεση ψυχικής υγείας.

Πότε χρειάζεται βοήθεια

Η ορθορεξία μπορεί να ξεκινήσει ως μια επιθυμία για φροντίδα, αλλά όταν αρχίζει να περιορίζει την καθημερινότητα, την κοινωνική ζωή ή την ψυχική ηρεμία, χρειάζεται επαγγελματική υποστήριξη.

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει το άτομο να αναγνωρίσει τις σκέψεις, τις πεποιθήσεις και τα μοτίβα ελέγχου που το κρατούν εγκλωβισμένο. Παράλληλα, η συνεργασία με διατροφολόγο, οι πρακτικές ενσυνειδητότητας και η υποστήριξη από το περιβάλλον παίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαδικασία της αλλαγής.

Ένα πρώτο βήμα προς την αποκατάσταση

Η ψυχογενής ορθορεξία δεν είναι απλώς μια «υπερβολική προσοχή στη διατροφή» είναι μια δυσκολία στη σχέση με τον έλεγχο, την ασφάλεια και το σώμα. Η θεραπεία της στοχεύει όχι μόνο στην αλλαγή των συνηθειών, αλλά κυρίως στη συμφιλίωση με την ατέλεια και την αποκατάσταση μιας πιο ήρεμης σχέσης με το φαγητό και τον εαυτό.

Στο επόμενο άρθρο θα παρουσιαστούν αναλυτικά οι θεραπευτικές προσεγγίσεις που εφαρμόζονται σήμερα για την ορθορεξία όπως η Γνωστική-Συμπεριφορική Θεραπεία, η διατροφική συμβουλευτική, οι πρακτικές ενσυνειδητότητας και η ενίσχυση της κοινωνικής υποστήριξης και πώς μπορούν να βοηθήσουν το άτομο να ξαναβρεί ισορροπία.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Aparicio-Martinez, P., Perea-Moreno, A.-J., Martinez-Jimenez, M. P., Redel-Macías, M. D., Pagliari, C., & Vaquero-Abellan, M. (2019). Social media, thin-ideal, body dissatisfaction and disordered eating attitudes: An exploratory analysis. International Journal of Environmental Research and Public Health, 16, 4177.

Awad, E., Salameh, P., Sacre, H., Malaeb, D., Hallit, S., & Obeid, S. (2021). Association between impulsivity and orthorexia nervosa/healthy orthorexia: Any mediating effect of depression, anxiety, and stress? BMC Psychiatry, 21, 604.

Baer, R. A., Fischer, S., & Huss, D. B. (2005). Mindfulness and acceptance in the treatment of disordered eating. Journal of Rational-Emotive & Cognitive-Behavior Therapy, 23(4), 281–300.

Barrada, J. R., & Roncero, M. (2018). Bidimensional structure of the orthorexia: Development and initial validation of a new instrument. Anales de Psicología, 34, 283–291.

Barthels, F., Meyer, F., & Pietrowsky, R. (2015). Die Düsseldorfer Orthorexie Skala – Konstruktion und Evaluation eines Fragebogens zur Erfassung ortho-rektischen Ernährungsverhaltens. Zeitschrift für Klinische Psychologie und Psychotherapie, 44, 97–105.

Fleming, C., Le Brocque, R., & Healy, K. (2021). How are families included in the treatment of adults affected by eating disorders? A scoping review. International Journal of Eating Disorders, 54(2), 244–279.

Fugh-Berman, A. (2001). Health food: Health food junkies: Orthorexia nervosa: Overcoming the obsession with healthful eating. JAMA, 285, 2255–2256.

Gortat, M., Samardakiewicz, M., & Perzyński, A. (2021). Orthorexia nervosa – a distorted approach to healthy eating. Psychiatria Polska, 55(2), 421–433.

Håman, L., Barker-Ruchti, N., Patriksson, G., & Lindgren, E.-C. (2015). Orthorexia nervosa: An integrative literature review of a lifestyle syndrome. International Journal of Qualitative Studies on Health and Well-Being, 10, 26799.

Herrin, M. (2012). Nutrition counseling in the treatment of eating disorders. Routledge.

Koller, K. A., Thompson, K. A., Miller, A. J., Walsh, E. C., & Bardone-Cone, A. M. (2020). Body appreciation and intuitive eating in eating disorder recovery. International Journal of Eating Disorders, 53(8), 1261–1269.

Koven, N. S., & Abry, A. W. (2015). The clinical basis of orthorexia nervosa: Emerging perspectives. Neuropsychiatric Disease and Treatment, 11, 385–394.

Linardon, J. (2021). Positive body image, intuitive eating, and self-compassion protect against the onset of the core symptoms of eating disorders: A prospective study. International Journal of Eating Disorders, 54(11), 1967–1977.

Linville, D., Brown, T., Sturm, K., & McDougal, T. (2012). Eating disorders and social support: Perspectives of recovered individuals. Eating Disorders, 20(3), 216–231.

Mitrofanova, E., Mulrooney, H., & Petróczi, A. (2021). Assessing psychological and nutritional impact of suspected orthorexia nervosa: A cross-sectional pilot study. Journal of Human Nutrition and Dietetics, 34, 42–53.

Moskowitz, R., Schecter, A., & Sala, M. (2023). Combined mindfulness- and acceptance-based therapy and cognitive behavioral therapy treatments for eating disorders: A narrative review. Journal of Contemporary Psychotherapy, 53(2), 125–131.

Novara, C., Pardini, S., Visioli, F., & Meda, N. (2022). Orthorexia nervosa and dieting in a non-clinical sample: A prospective study. Eating and Weight Disorders – Studies on Anorexia, Bulimia and Obesity, 27, 2081–2093.

Scheiber, R., Diehl, S., & Karmasin, M. (2023). Socio-cultural power of social media on orthorexia nervosa: An empirical investigation on the mediating role of thin-ideal and muscular internalization, appearance comparison, and body dissatisfaction. Appetite, 185, 106522.

Staudacher, H. M., & Harer, K. N. (2018). When clean eating goes dirty. The Lancet Gastroenterology & Hepatology, 3(10), 668.